Os Omágua/Kambeba: narrativas, dispositivo colonial e territorialidades na Pan-Amazônia contemporânea

dc.contributor.advisor1NEVES, Ivânia dos Santos
dc.contributor.advisor1Latteshttp://lattes.cnpq.br/2648132192179863
dc.contributor.memberOLSCHEWSKI, Elvira Belaunde
dc.contributor.memberMACHADO, Ananda
dc.contributor.memberLUCIANO, Gersem José dos Santos
dc.contributor.memberTAVARES, Maria Lucilena Gonzaga Costa
dc.contributor.member1Latteshttp://lattes.cnpq.br/2452943059817065
dc.contributor.member1Latteshttp://lattes.cnpq.br/1012133793187374
dc.contributor.member1Latteshttp://lattes.cnpq.br/1021166118431706
dc.contributor.member1Latteshttp://lattes.cnpq.br/9432855899972772
dc.contributor.member1Latteshttp://lattes.cnpq.br/7211811266353518
dc.contributor.member1ORCIDhttps://orcid.org/0000000000000000000
dc.contributor.member1ORCIDhttps://orcid.org/0000-0002-3363-2587
dc.contributor.member1ORCIDhttps://orcid.org/0000000000000000000
dc.contributor.member1ORCIDhttps://orcid.org/0000000000000000000
dc.contributor.member1ORCIDhttps://orcid.org/0000-0003-2093-3388
dc.creatorKAMBEBA, Marcia
dc.date.accessioned2026-04-29T23:26:43Z
dc.date.available2026-04-29T23:26:43Z
dc.date.issued2024-12-19
dc.description.indigenaYnua icuacaca yumitapan, pesétaca-ra icuan cumisá, camatata, ɨmɨnsuarakana yiai riapucapu Omáguas/Kambeba ra Pan-Amasunia. icum caquiri tuiuca tapuia itinitupa tuyukankana muçapɨrɨca ritama-nuan: Brasil, Peru yiaiti Equador. memɨta ra ynua iyaratupa uipi iatiricuá cumiçá kuara açu xirá “tua ucuatupa”. Xira “kuara açu” aui uacuta uipi tupapena-ya ikua ɨmɨnuan yiai muqui uipi sácarita xɨpɨ, iquiara ynua iyaratupa uipi yaua icua-eyu yiai itica aykiara icuakana camata uari-icua, iunucata tupapenan xɨpɨ iyaratupakana ocidentais. Ra icuapankana memɨtakana puraraçú ipucukana ipamasúitupa entiruai kuatiarantupakana, sites, kuatiarakatatatupakana kanatatatakana yiai yauquitupa mucuiquia yumita camata cawaya-icua. umi-ui camata samuel fritiz yiai naturalista yiai uçú-uritupa cumisárara muqui kana Omáguas/Kambeba maniatipa uipi fontekana ra yauqui “kuara açú” yauquitupa mucuiquia yumitakana camata cawaya-icua uata 2022 yiai 2023. Tana ɨati uçú cawaya-icua, ritama nautaka, no peru, omaguakana aiyuti kuyawa emetetupa ene iruakana brasil yiai seta-icua xitá iuaia-xitá caquiri peruana. Yumitaçui caquiriçui politicas equador uatapan camata-icuapan, ruaia ta uatima catica-uçu. chɨpɨ cumisáraka yiai cumisá uka-icuakana, cautiaratakana, sánatakana, videos, xirukana, materialidade cautiarataçui katupeçuica yumuçarica camata cawaya-icua, umita amua entiruai fonte erataxiru materialidade ra umiui ynua iyaratupa cuatiara tua cuara analisekana comprometida umi-uipan kana ɨmɨntsuara yiaiti tupape Omágua/Kambeba sobre submissão mayuru cumuerakana impostos Brasil yiaiti peru. Xicari maniatipa dipositivo ritama-mua (Neves, 2009, 2015, 2022) yiati ene uancá uecacatu ianucata caquirin amasca yiai tuyucan, aipaiaxi processo iticacaçui, xiintupan, uancá yiaiti api Omágua/Kambeba. Ranakana ipuraqui ianucatai caracaran tuyukantupakana omagua/kambeba, xiritaca iumiçarica muqui amuakana auakana tapuiakana, estado yiati mercaduka muntu yaiti uecacatun mɨmera ayquiara auá ra riraçú iuxiru yiaiti súua iumatakana tuyukankana uipi contexto çemira nuakana purepitaraka yiaiti caquiriamuçí uautakana. memutan ɨmɨntsuarara yumixipukana Omágua/Kambeba, cujas pecuara uçúisé tɨma ukuatan timiçui cotextokana ritama-muakana, miri-çú, urian ynuakana temente, tupapeka tɨpɨ yatɨrɨta uipi tuyukan amazônico uacaiaçui. Ra icuaca tuyukan maniatipa caquiri uyarica. curatan-icua maniatipa aporte formulações may-tupapakana Rogério Haesbaert (2009) çuicuara cumiçaramukikana, yumuçarika cupeuara yiai camatatan uankan aikiara-kana auakana, icuacaca purara maniatipa influencias cupeuara ritama-muakana brasileiras yiai peruanas impactaram yiaitikana yiaiti tuyukankana, veranu maniatipa Omágua/Kambeba imiti yatikana curipiura ynuakana influenciakana, uankançui yatɨrɨtakana saçarurupe uipi icuacakan upinan transcede timicuarakana.
dc.description.resumenEsta tesis investiga, a partir de los estudios del discurso, las experiencias históricas y contemporáneas de los Omágua/Kambeba en la Pan-Amazonía. Actualmente, viven en tierras indígenas esparcidas en los territorios de tres países: Brasil, Perú y Ecuador. Proponemos para esa tesis una metodología llamada Kuara Açu, que significa “gran camino”. El nombre "Kuara Açú" por sí solo carga una connotación de sabiduría ancestral y de un trayecto importante, pues esa metodología es una forma de reconocer e incorporar eses conocimientos en el proceso científico, dándoles la misma importancia que a las metodologías occidentales. Las investigaciones presentadas implicaron extensos levantamientos de referencias bibliográficas, de sitios web e de documentos electrónicos y la realización de dos etapas de trabajo de campo. Consideramos la obra de Samuel Fritiz, de naturalistas y viajeros que establecieron contacto con los Omágua/Kambeba como una de las fuentes para la construcción de Kuara Açú. Realizamos dos etapas de trabajo de campo en los años de 2022 y 2023. En nuestra primera ida al campo, en la ciudad de Nauta, en Perú, los Omágua de la región desconocían la existencia de sus parientes en Brasil y nosotras aún sabíamos muy poco sobre la realidad peruana. En función de las condiciones políticas en Ecuador, en el periodo de la investigación, no logramos llegar hasta allá. La riqueza de narrativas orales, arquitecturas, pinturas, fotografías, videos, ropas, materialidades registradas durante las interacciones del trabajo de campo, compone la otra significativa fuente del archivo de materialidades que analizamos en esa tesis para dibujar el gran camino. Los análisis comprometidos en visibilizar la pluralidad de la historia y la versión Omágua/Kambeba sobre la submisión a los gobiernos de las lenguas impuestas en Brasil y en Perú, abordan como el dispositivo colonial (NEVES, 2009, 20215, 2022) y sus potentes estrategias moldean las relaciones de poder y territorio, resultando en procesos de separación, silenciamiento, resistencia e adaptación por parte de los Omágua/Kambeba. Ellas buscan demonstrar la complejidade de las territorialidades Omágua/Kambeba, considerando las interacciones con otros pueblos indígenas, el Estado y el mercado global y las estrategias adoptadas por este pueblo para preservar su identidad y reivindicar sus derechos territoriales en un contexto marcado por la expansión económica y los cambios climáticos. Presentamos las historias entrelazadas del pueblo Omágua/Kambeba, cuyas trayectorias fueron delineadas por distintos contextos coloniales, pero que, a pesar de esas diferencias, permanecen profundamente conectadas por un territorio amazónico compartido. Para pensar el territorio como lugar de vivencia, tomamos como aporte las formulaciones del geógrafo Rogério Haesbaert (2009). Al examinar las narrativas, prácticas culturales y procesos de resistencia de eses pueblos, la tesis explora cómo las influencias coloniales brasileñas y peruanas impactaron sus identidades y territorialidades, pero también cómo los Omágua/Kambeba tienen continuamente renegociado esas influencias, fortalecendo sus conexiones por medio de una memória colectiva que transciende fronteras.
dc.description.resumoEsta tese investiga, a partir dos estudos do discurso, as experiências históricas e contemporâneas dos Omágua/Kambeba na Pan-Amazônia. Atualmente, vivem em terras indígenas espraiadas nos territórios de três países: Brasil, Peru e Equador. Propomos para essa tese uma metodologia chamada Kuara Açu que significa “grande caminho”. O nome “Kuara Açú” já carrega uma conotação de sabedoria ancestral e de um percurso importante, pois essa metodologia é uma forma de reconhecer e incorporar esses conhecimentos no processo científico, dando-lhes a mesma importância que às metodologias ocidentais. As pesquisas apresentadas envolveram extensos levantamentos de referências bibliográficas, de sites e de documentos eletrônicos e a realização de duas etapas de trabalho de campo. Consideramos a obra de Samuel Fritz e de naturalistas e viajantes que estabeleceram contato com os Omágua/Kambeba como uma das fontes para a construção de Kuara Açú. Realizamos duas etapas de trabalho de campo nos anos de 2022 e 2023. Em nossa primeira ida ao campo, na cidade de Nauta, no Peru, os Omágua da região desconheciam a existência de seus parentes no Brasil e nós ainda sabíamos muito pouco sobre a realidade peruana. Em função das condições políticas no Equador no período da pesquisa, não conseguimos chegar até lá. A riqueza de narrativas orais, arquiteturas, pinturas, fotografias, vídeos, roupas, materialidades registradas durante as interações do trabalho de campo, compõe a outra significativa fonte do arquivo de materialidades que analisamos nessa tese para desenhar o grande caminho. As análises comprometidas em visibilizar a pluralidade da história e a versão Omágua/Kambeba sobre a submissão aos governos das línguas impostos no Brasil e no Peru, abordam como o dispositivo colonial (NEVES, 2009, 20215, 2022) e suas potentes estratégias moldaram as relações de poder e território, resultando em processos de separação, silenciamento, resistência e adaptação por parte dos Omágua/Kambeba. Elas procuram mostrar a complexidade das territorialidades Omágua/Kambeba, considerando as interações com outros povos indígenas, o Estado e o mercado global e as estratégias adotadas por este povo para preservar sua identidade e reivindicar seus direitos territoriais em um contexto marcado pela expansão econômica e mudanças climáticas. Apresentamos as histórias entrelaçadas do povo Omágua/Kambeba, cujas trajetórias foram delineadas por distintos contextos coloniais, mas que, apesar dessas diferenças, permanecem profundamente conectadas por um território amazônico compartilhado. Para pensar o território como lugar de vivência, tomamos como aporte as formulações do geógrafo Rogério Haesbaert (2009). Ao examinar as narrativas, práticas culturais e processos de resistência desses povos, a tese explora como as influências coloniais brasileiras e peruanas impactaram suas identidades e territorialidades, mas também como os Omágua/Kambeba têm continuamente renegociado essas influências, fortalecendo suas conexões por meio de uma memória coletiva que ultrapassa fronteiras.
dc.description.sponsorshipCAPES - Coordenação de Aperfeiçoamento de Pessoal de Nível Superior
dc.identifier.citationKAMBEBA, Márcia Wayna. Os Omágua/Kambeba: narrativas, dispositivo colonial e territorialidades na Pan-Amazônia contemporânea. Orientadora: Ivânia dos Santos Neves. 2024. 222 f. Tese (Doutorado em Letras) - Programa de Pós-Graduação em Letras, Instituto de Letras e Comunicação, Universidade Federal do Pará, Belém, Ano de defesa. Disponível em: . Acesso em:.
dc.identifier.urihttps://repositorio.ufpa.br/handle/2011/18163
dc.languageporpt_BR
dc.publisherUniversidade Federal do Parápt_BR
dc.publisher.countryBrasilpt_BR
dc.publisher.departmentInstituto de Letras e Comunicaçãopt_BR
dc.publisher.initialsUFPApt_BR
dc.publisher.programPrograma de Pós-Graduação em Letraspt_BR
dc.rightsAcesso Abertopt_BR
dc.rightsAttribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Internationalen
dc.rights.urihttp://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
dc.source.uriDisponível na internet via correio eletrônico: bibletras@ufpa.brpt_BR
dc.subjectOralidades indígenas
dc.subjectCosmovisão
dc.subjectGoverno da língua
dc.subjectCartografias Tupi
dc.subject.areadeconcentracaoESTUDOS LINGUÍSTICOS
dc.subject.cnpqCNPQ::LINGUISTICA, LETRAS E ARTES::LETRASpt_BR
dc.subject.linhadepesquisaANÁLISE, DESCRIÇÃO E DOCUMENTAÇÃO DAS LÍNGUAS NATURAIS
dc.titleOs Omágua/Kambeba: narrativas, dispositivo colonial e territorialidades na Pan-Amazônia contemporânea
dc.typeTesept_BR

Arquivo(s)

Pacote Original

Agora exibindo 1 - 1 de 1
Carregando...
Imagem de Miniatura
Nome:
Tese_OmaguaKambebaNarrativas.pdf
Tamanho:
6.99 MB
Formato:
Adobe Portable Document Format

Licença do Pacote

Agora exibindo 1 - 1 de 1
Nenhuma Miniatura disponível
Nome:
license.txt
Tamanho:
1.85 KB
Formato:
Item-specific license agreed upon to submission
Descrição: