Concepções e metas de socialização de emoções entre mães e pais mayas do México e análises comparativas com participantes de agrovilas do Brasil
| dc.contributor.advisor1 | CAVALCANTE, Lilia Iêda Chaves | |
| dc.contributor.advisor1Lattes | http://lattes.cnpq.br/4743726124254735 | |
| dc.contributor.advisor1ORCID | https://orcid.org/0000-0003-3154-0651 | |
| dc.contributor.member | FONSECA, Bianca Reis | |
| dc.contributor.member | LEÓN, Maria Teresita Del Niño Jesus Castillo | |
| dc.contributor.member | KÖSTER, Moritz | |
| dc.contributor.member | MENDES, Deise Maria Leal Fernandes | |
| dc.contributor.member | LAUER-LEITE, Iani Dias | |
| dc.contributor.member1Lattes | http://lattes.cnpq.br/7509656126634787 | |
| dc.contributor.member1Lattes | http://lattes.cnpq.br/3316895740963376 | |
| dc.contributor.member1Lattes | http://lattes.cnpq.br/9305811042348693 | |
| dc.contributor.member1Lattes | http://lattes.cnpq.br/4355974020322624 | |
| dc.contributor.member1Lattes | http://lattes.cnpq.br/0389466272108471 | |
| dc.contributor.member1ORCID | https://orcid.org/0000-0003-0480-616X | |
| dc.creator | BALAM, Deira Patricia Jimenez | |
| dc.creator.Lattes | http://lattes.cnpq.br/6453499008008710 | |
| dc.date.accessioned | 2026-09-08T18:16:20Z | |
| dc.date.available | 2026-09-08T18:16:20Z | |
| dc.date.issued | 2021-12-20 | |
| dc.description.abstract | In this research, the goals of socialization of emotion and local conceptions about the emotional expression of children among Maya mothers and fathers from southern Mexico were identified, as well as comparative analysis with participants from agricultural villages in northern Brazil. The research considered, as a theoretical approach, the ecocultural model, made up of three studies through which the following objectives were achieved: local conceptions about the emotions of adults and the expression of children's emotions among the Maya mothers and fathers from X-Hazil Sur, Quintana Roo, Mexico, were identified; 2) the socialization goals that express objectives related to the emotional development of children among Maya mothers and fathers with children up to 36 months who live in the Maya community of X-Hazil Sur were described; 3) a comparison between the socialization goals that express objectives related to the emotional development of children among mothers and fathers with children up to 36 months in the two contexts studied (Mexico and Brazil) was carried out. The main results underscore: 1) in the first study, 30 mothers participated, with an average age of 28.1 years (SD = 7.72) and 20 fathers with 30.95 years (SD = 7.15), having children with a mean age of 29.74 months, all of them reside in X-Hazil Sur, Mexico. The emotions addressed were joy, sadness, fear, anger, pride and shame: mothers and fathers were invited to describe their meanings, causes and expression, respectively. Afterwards, parental conceptions about the manifestation and appreciation/opinion of the expression of emotions in children were identified. Regarding the expression of emotions, they highlighted that, in most cases, they have a communicative function, allowing parents to know how their children feel and how to get to know them better. Specifically, 16 ways of expressing joy were mentioned, being important the expression of this emotion, since it allows parents to know if their children are well and if it generates well-being in them. Sadness was related to 12 different ways of expressing it. Although it was considered unimportant to express it, this emotion communicates to the parents if their children feel good. 10 ways to express fear were identified, which is seen as an emotion that should be expressed, since children must feel it to avoid danger and conduct themselves in their environment. Regarding anger, 12 ways of expressing it were identified, being an emotion valued negatively, its expression is not good, but like the others, it helps parents to get to know their children, his expression should not be encouraged, even if it helps fathers and mothers to know their children, since it allows them to know their preferences. Pride was classified as positive (four ways of expressing it were identified) and negative (five ways of expressing it were identified), but it was also identified as an emotion rarely experienced by children, since they were still so young. This emotion generates well being, because it highlights the achievements of children and helps parents to get to know their children. However, negative pride shouldn’t be expressed as it promotes arrogance, which is considered bad by these participants. Shame was expressed in eight ways, due to its contribution to the regulation of children’s behavior, and because it helps them avoid dangers. However, one reason for not expressing it is that this emotion can limit children, inhibiting them. In general, the expression of emotions should be balanced, neither too much nor too little, being the child’s responsibility of the child to regulate them, in addition to the fact that they are elements that favor autonomy and relatedness. It was also identified na’at, tuukul, k’ajal iik and óol, Maya notions related to emotional development. 2) In the second study the same mothers and fathers from the first study participated. The goals of socialization of emotions were identified, and the categories of 'self-maximization' and 'self-control' stood out, reinforcing that in the first case, Mayan mothers and fathers want their children to be emotionally sure of themselves and independent when they become happy adults capable of expressing themselves. Regarding the goals of "self-control", mothers and fathers would like their children as adults to develop the capacity for emotional regulation, being important the control of emotions in general, with an emphasis on anger. The control of emotions is related to the search for balance, an important notion in the Maya cultural model. To a lesser extent, goals related to ‘emotionality’ and ‘social expectations’ were mentioned. Also, the conditions for the development of socialization goals were addressed, with a strong emphasis on those ‘centered on the caregiver’ (counseling, discipline, for example) and on those ‘centered on the child’ (through play, being responsible). Specifically, in parental action so that the goals are met, the categories 'educate/guide' and 'maintain close relationships' are highlighted, the former being characterized by advice, example, a quiet family environment, emotional speech, and the second related to offering love, support, and care to children. 3) In the third study, the sample consisted of 82 participants, being 30 mothers with an average age of 28.1 years (SD = 7.72) and 20 fathers with an average age of 30.95 (SD = 7.15), residents of X-Hazil, Mexico, whose data were compared with those of 17 mothers with an average age of 25.5 years (SD = 7) and 15 fathers with an average age of 33.4 years (SD = 7.4), who live in Apeú, Brazil. Regarding the socialization goals investigated, the Chi-square test revealed that the goal categories of 'self-maximization' (p = 0.0001), 'self-control' (p = <0.0001), 'emotionality' (p = 0.0436) and 'others' (p = 0.0002), with one degree of freedom, have a statistically significant relationship (a= 0.05), which suggests that these are contextdependent and that the Mayan mothers and fathers of X -Hazil are more likely to cite these goals, with the exception of the 'emotionality' category. When addressing the conditions necessary for the goals to be met, no statistically significant association was observed between the two samples. However, when exploring the evocations made, it was found that, in both contexts, the conditions 'centered on the caregiver' are presented in a similar way, but in the case of the Apeú participants, they emphasized more on the conditions ‘centered on the context', while among X-Hazil's parents the ‘child-centered’ category predominates. Regarding the role of parental action in guiding the achievement of goals, the results indicate that the relationship between the surveyed samples is not statistically significant. Nevertheless, it can be observed that the mothers and fathers of Apeú present a greater number of evocations associated with the category 'educate/guide', and even a slight predominance among the Mayans of ‘maintaining close relationships', and in the same way, in both contexts 'providing material conditions'. In a complementary way, to identify the relational and autonomous cultural models among the samples, a scale of child development goals was applied. It was observed through the Student's T Test that the difference in means in relation to the 'Relational' (p = 0.7393) and 'Autonomous' (p = 0.3356) objectives are not statistically significant. In other words, the prevalence of some prototypical cultural model was absent. As a whole, the three studies made possible to show the relationship between the conceptions about emotional expression, the parental goals of socialization and the constituent aspects of the investigated contexts, where models of autonomy and the relatedness were present in the local conceptions, considering their ecological and cultural elements. This research contributes to understanding how the dimensions of autonomy and relatedness are presented in non-Western cultural contexts, in addition to exploring these elements in samples with similar cultural models in general, but with differences according to local cultural concepts and notions. Thematic, methodological, and theoretical guidelines should be presented for future research, that make explicit the current of sensible models to the ecolcultural perspective of human development from childhood. | |
| dc.description.indigena | Te’ xak’al meyaja’ béeychaj u yila’al ba’ax ku kaxtik le taatstsilo’ob yèetel na’tsilo’ob ken u nojochkìins u paalalo’ob ichil u emocioneso’ob beyxan ba’ax ku tukultiko’ob tyo’osal u ye’espajal u chìikulal u yòol mejen paalal ichil na’atsilo’ob yèetel taatatsilil maaya’ob tu noojolil Mexico,bey je’ex xan u xak’alil ti’al ka ke’etek yéetel u jeel máaxo’ob tu táakbesajuba’ab tu bejilo’ob u xamanil Brasil. Le xak’ala’ tu ch’a’anu’uktaj ti’al u tuukul xookile’ “Modelo ecocultural” yaan ichil óoxp’éel xooko’ob, tyo’osalo’obe’ béeychaj u nuñata’al le óoxp’éel kaxanila’: 1) Béeychaj u yila’al bix u na’atal te’ kaajo’ob le óolo’ob tumen le nukuch winiko’obo’ beyxan bix u chíikpajal ichil le mejen paaalalo’obo’ ichil u na’atsililo’ob beyxan u taatatsililo’ob XHazil Sur, Quintana Roo, Mexico; 2) Jtso’ol ba’ax ku kaxtik le taatstsilo’ob yèetel na’tsilo’ob ken u nojochkìins u paalalo’ob ichil u emocioneso’ob paalalo’ob tak 36 u yu’ilo’ob kuxukbalo’ob tu maaya kaajil X-Hazil Sur. 3) Jke’et ba’ax ku kaxtik le taatstsilo’ob yèetel na’tsilo’ob ken u nojochkìins u paalalo’ob ichil u emocioneso’obo’ ti’ u paalalo’ob tak 36 yu’ilo’ob ichil le ka’ap’éel kúuchililo’ob jxo’oko’obo’ (Mexico yéetel Brazil). Ichil le ba’alo’ob kaxta’bo’ob jach ila’abo’: 1) Te’ yáax xookilo’ tu táakbesajubaj 30 na’astsilo’ob, yéetel jump’éel edad media de 28.1 ja’ab (DE = 7.72) yéetel 20 taatatsilo’ob ichilo’ob 30.95 ja’ab (DE = 7.15), yaan u paalalo’ob yéetel edad media de 29.74 yu’ilo’ob, kajakbalo’ob tak X-Hazil Sur, Mexico. Le óolo’ob jcha’abo’ob xokbilo’ ki’imakóolal, yajòol, saajkil, p’u’ujul, orgullo yéetel su’ulakil: na’atsilo’ob yéetel taatatsilo’obe’ jt’a’ano’ob uti’al u tsolo’ob ba’ax u k’áat u ya’ale’, ba’ax yo’osal, yéetel bix u chíikpajal. Ka’ ts’o’oke’, ka j-ila’ab ba’ax ku tukultik le taatatsilo’ob yèetel na’atsilo’ob tu yo’osal ye’espajal u chìikulal u yòol mejen paalal, tyo’osal u ye’esajil òolo’obe’ j-a’ala’abe’ ichil u ya’abil ba’ale’, ku meyaj uti’al u ye’esik ba’ax ku yùuchul ti’ lela’ ku beetik u yòoyta’al tumen le taatatsilo’ob yèetel le na’atsilo’obo’ bix u beelo’ob beyxan u k’ajòolta’alo’ob. Jach j-a’alabe’, 16 bix u chíikpajal le ki’amakóolalo’, lela’ jach taj k’a’abéet le óolila’, tumen túun lela’ ku beetik u yilik le taatsilo’ob yéetel le na’atsilo’obo’, u yóoytiko’ob wa ma’alob yanik yéetel wa ku taasik ma’alob ba’al wa tu beel yanik. Le yajòolo’ jlak’a’ab yéetel 12 bix u chíikbesikubaj, kex tumen j-a’alebe’ ma’ jach taj k’a’abéet u xmáanchi’ita’ali’, lelo’ ku ts’áaik oojéeltbil tumen la na’atsilo’ob yéetel le taatatsilo’obo’, wa uts u yu’ubikubaj le paalalo’obo’. J-ila’ab 10 u p’éelal u chíikpajal le saajkilo’, j-ila’abe’ jump’éel óolil jach taj k’a’abéet u ye’esa’al, tumen túun le paalo’ k’a’abéet u ch’a’iko’ob saajkil ka béeychajak u tselikubaj te’ talamilo’, tyo’osal beyo’ je’el béeytal u máan tu juunal tu báak’pach tu’ux kuxukbale’. Tyo’osal le p’u’ujulo’, jchíikpaj 12 bix u ye’esikubaj, jump’éel òol ma’ k’aambe’eni’, ma’ ma’alob u yila’ali’, ba’ale bey je’ex u jeelo’obo’, ku yáantik taatatsilo’ob yéetel na’atsilo’ob u k’ajóolt u paalalo’ob, tumen lela’ ku cha’aik u yóoyta’al ba’ax u k’áat le paalalo’obo’. Le orgullo’ jtsola’ab bey ma’alobe’ (kanp’èel bix u ye’esikubaj) beyxan ma’ nuka’ani’ (jo’op’èel u ye’esikubaj), ba’ale’ jila’abe’ jump’éel óolil ma’ jach seten k’ajolta’an tumen le mejen paalalo’obo’, tumen jach mejentako’ob, le óol je’ela’ ku taasik ma’alob ba’al ku jo’osik ilbil ba’alob ts’o’ok u nuñatik le mejen paalalo’obo’, ku ts’o’okole’ ku yáantik le na’atsilo’ob yéetel le taatatsilo’ob u k’ajóolt u paalalo’obo’. Ba’ale’ le orgullo’ k’aaso’ ma’ nuka’an je’esbili’, tumen túun ku ye’esik u k’asa’anil, lela’ ma’ ma’alob yila’ali’. Le su’ulakilo’ ku la’ak’al yéetel lajun bix u chíikpajal, lela’ leti’ jach beetik u jéets’ikubaj le mejen paalalo’obo’ beyxan ku yaanta’alo’ob ti’al ka u tseluba’ob ichil talamilo’ob, ba’ale’ jump’éel ba’ax tyo’sal ma’ u ye’esa’ale’ tumen tùun ku p’atik le chan ma’ u beetik jejelèes ba’alobo’. Ti’ tuláakale’ le u ye’esa’al le k’aj ik’ilo’ k’a’abéete’ keetil mix jach ts’e’ets’eki’ ba’ale’ mix xan jach jump’íiti’, lela’ leti’ le paal kun beetiko’, ku ts’o’okol xane’ ba’alob ku yáantik u líik’il tu juunal yeetel u lak’ik’ikubaj yèetel u jeel wìinik. Beyxane’ j-ila’ab na’at, tuukul, k’ajal iik yéetel óol, maaya tuukulo’ob, ku la’ak’al yéetel u ch’ìijil. 2) Te’ kajaats’ xook jbeeta’abo’ layli’ leti’ la na’atsilo’ob yéetel taatatsilo’ob táakpajo’ob te’ yáax xook beeta’abo’. J-ila’ab ba’ax ku kaxtik le taatstsilo’ob yèetel na’tsilo’ob ken u nojochkìins u paalalo’ob ichil u emocioneso’obo’, ku je’ets’éel yook’ol 'auto-maximización' yéetel 'autocontrol', ku táakmuk’ta’al le yáax ba’alo’, le na’atsilo’ob yéetel le taatatsilo’obo’ u k’áato’obe’ u paalalo’obe mu’uk’a’an u yòolo’ob ma’ beyxan jáalk’abo’ob ken nojochlako’ob, ki’imak u yóolo’ob yéetel ka u ye’eso’ob ba’ax ku yu’ubiko’ob. Tyo’sal le kaxanil “autocontrol”, le na’atsilo’ob yéetel le taatatsilo’ob uts tu t’aano’obe’ u paalalo’obe’ ken nukuch winikchajako’obe’ ka u kano’ob u jets’kúunso’ob u u yòolo’ob, lela’ jach taj k’a’abéet u béeytal u kaniko’ob u jetskúunso’ob u yòolo’ob ti’ tulaákal ba’al, ku tal u jach jéets’el u t’aanil yo’osal p’u’ujul. Le je’etselil le ýoolaj máako’ u lak’majubaj yéetel u kaxanil keetelil, jump’eel ba’al jach taj ka’abéet ichil le tuukulil miaatsil mayao’. Ma’ seen máanchi’ita’ab le kaxanil u lak’majubaj yéetel “emotividad” yéetel “expectativas sociales”. Beyxan oksa’ab le bix u bin ch’íijsa’al xak’al bix kanik u bisubao’obo’, tu’ux jach j-a’ala’ab xane’ “centradas en el cuidador” (ts’ol xikin, ts’a nu’uk) yéetel beyxan lelo’ob “centradas en e niño” (ti’ báaxal, bey ka cha’ana’ate’). Bey jach leti’e’, ti’al ka àantajnaj le taatatsilo’ob yèetel le na’atsilo’ob ka ùuchuko’, ku jo’osa’al categorías “educar/orientar” yéetel “mantener relaciones cercanas”, ku ts’aabal táanil le tsolxikino’, je’ex bix, jump’éel baatsil jets’óol, le tsikbal yo’osal emociones, y ka’ap’éele’ lak’a’ana yéetel u ya’alala’al u ts’áabal yaabilaj, áantaj yéetel u kananil le paalalo’obo’. 3) ti’ le óox jaatsil xooko’, le es’sajilo’ jbeeta’ab yéetel 82 máaxo’ob tu táaksajuba’abi’, lelo’oba’ 30 na’atsilo’ob yéetel jump’éel edad media de 28.1 años (DE = 7.72) yéetel 20 taatatsilo’ob yéetel jump’éel edad promedio de 30.95 (DE = 7.15), kajnáalo’ob tak X-Hazil, México, u ts’íibilo’obe’ jke’et yéetel 17 juntúulal yéetel jump’éel edad media de 25.5 ja’abo’ob (DE = 7) beyxan 15 taatatsilo’ob yéetel jump’éel edad media de 33.4 años (DE = 7, 4), kajakbalo’ob tak Apeú, Brasil. Ti’al ba’ax ku kaxtik le taatstsilo’ob yèetel na’tsilo’ob ken u nojochkìins u paalalo’ob ichil u emocioneso’obo’, le p’iisil de Chi-cuadrado tu ye’esaje’ le categorías de metas de 'automaximización' (p = 0.0001), 'autocontrol' (p = <0.0001), 'emotividad' (p = 0. 0436 ) yeetel 'otros' (p = 0.0002), yétel un grado de libertad, yaan jump’éel lak’alil estadísticamente significativa (a= 0,05), lela’ ku ya’alike’ lelo’obo’ je’ex bix le kúuchil yano’ beytuno’ le na’atsilo’ob yéetel le taatatsilo’ob maayao’ob X-Hazilo’obo’ asab yaan beytal u kaxtiko’ob nuñalila’ chen le categoría “emotividad” mina’ano’. Le ka oksa’ab le ba’alob ka’abéet uti’al u kaxta’al u najmata’al le ba’ax ku kaxtik le taatstsilo’ob yèetel na’tsilo’ob ken u nojochkìins u paalalo’ob ichil u emocioneso’obo’, mix kaxta’ab mix jump’éel estaditicamente jach ka’ana’ani’ ichil le ka’ap’éel mùuch’màako’ob. Chéen ba’ale’, le ka xak’la’ab le ba’ax ila’ano’, kaxta’abe’, tu kapa’éel kúuchilile’, le bix yanik “centradas en el cuidador” ku chíikpajal layli beeyilo’, ba’ale ti’ le máaxo’ob tu táakbesubaj Apeúwilo’obo’, tu jets’kúunsajo’ob le condiciones “centradas en el contexto”, ba’al tune’ ichil le na’atsilo’ob yéetel le taatatsilo’ob XHazilo’obo’ p’oonkinsa’an tumen le categoría “centrada en el niño”. Tyo’sal le ba’ax ku ya’ala’al ti’ le actuación parentalo’n uti’al u yáantaj uti’al u nakanpachta’al le nuñalilo’, ba’ax j-jóok’e’, le ba’ax u ti le junt’úuy u lak’majubaj ma’ estadisticament jach ka’abéeto’. Chen ba’ale’ je’el u béeytal u yila’ale’ le na’atsilo’ob yéetel le taatatsililo’ob Apeuwe’ asab ya’ab juntéenal ku ch’achi’ata’al laka’an yéetel le categorías ‘educar/ orientar’, yéetel k’aas jets’ a’ala’ab ich le mayao’obo’ de “mantener relaciones cercanas’ beyxane’ , tu ka jaatsil le kúuchilo’obo’ ‘proveyendo de condiciones materiales’. Uti’al u chukbesa’ale’, uti’al u yila’al le modelosil le miatsil relacional yéetel autonomo’ ichil le muestraso’, jts’áab jumpéel escala ti’al le nuñalo’obo’ ti le u ch’iijil le paalo’obo’. Jcha’anta’ab yo’osal u p’iisil t de Student u jela’anil le medias ulak’majubaj yéetel le meyajo’ ‘relacional’ (p = 0.7393) yéetel 'Autónomo' (p = 0.3356) estadísticamente mix ba’al yaan u yila’ yèetel. Ma’ake’, mixtáan u ye’esa’al u prevalencia ti’ jump’éel modelo miatsil prototípico. Ti’ tuláakale’, tu óoxjaatsil le xooko’ tu beetaj u chíikpajal bix laak’alil le u na’ata’al le u ye’esk’ajal le óolo’, ba’ax ku kaxtik le taatstsilo’ob yèetel na’tsilo’ob ken u nojochkìins u paalalo’ob ichil u emocioneso’obo’ yéetel bix ba’axo’ob le kúuchilo’ob xak’alta’abo’obo, tu’ux le autonomía yéetel u relacional ti yaanchajo’ob babal te’ bix yila’alo’ te kaajo’, cha’a’anil tulaakal u ecologicos yéetel u miaatsilil. U ts’ooke’, le xak’al xooka’ ku yáantaj utia’al ka na’ata’ak bix u chíibesikubaj le jejeláas dimensiones yo’osal autonomia yéetel bix u bin u kanik wíinik u bisubaj ti’ jejelás kúuchilo’ob ich miaatsilil ma’ oocidentalo’obi’, kex u xaka’alta’al le ba’alo’ob ti le muestraob ich u jeel miatsilo’ob beyo’obo’, tuláakale’, ba’ale’ yéetel u jeel jela’an ba’alob le ku ya’alike’ le tuukulil beyxan u na’atal tumen le miaatsilil kaajo’. Pautas temáticas, metodológicas y teóricas, ku ye’esa’al ti’al u jeel xak’alo’ob sáamaj kaabej, ka u ye’es ba’ax ku yùuchul bejla’aj yèeten tumben modelos ku paakat ti’ Ecocultural ti’al u ch’ìijilil wìinik tu chan paalil. | |
| dc.description.resumen | En esta investigación se identificaron metas de socialización de la emoción y concepciones locales sobre la expresión emocional de los niños entre madres y padres mayas del sur de México, así como análisis comparativos con participantes de villas agrícolas del norte de Brasil. La investigación consideró como abordaje teórico el modelo ecocultural, conformado por tres estudios, a través de los cuales se lograron los siguientes objetivos: 1) Se identificaron las concepciones locales sobre las emociones de los adultos y la expresión de las emociones de los niños entre madres y padres mayas de X- Hazil Sur, Quintana Roo, México; 2) Se describieron las metas de socialización que expresan objetivos relacionados con el desarrollo emocional de los niños entre madres y padres mayas con hijos de hasta 36 meses que viven en la comunidad maya de X-Hazil Sur; 3) Se compararon las metas de socialización que expresan objetivos relacionados con el desarrollo emocional de los niños entre madres y padres con hijos de hasta 36 meses en los dos contextos estudiados (México y Brasil). Los principales resultados destacan: 1) En el primer estudio participaron 30 madres, con una edad media de 28.1 años (DE = 7.72) y 20 padres con 30.95 años (DE = 7.15), teniendo hijos com promedio de edad de 29.74 meses, residentes de X-Hazil Sur, México. Las emociones abordadas fueron la alegría, tristeza, miedo, enojo, orgullo y vergüenza: madres y los padres fueron invitados a describir sus significados, causas y expresión, respectivamente. Después, se identificaron las concepciones parentales sobre la manifestación y valoración de la expresión de las emociones en los niños. Sobre la expresión de las emociones, destacaron que, en la mayoría de los casos, estas tienen una función comunicativa, permitiendo a los padres saber cómo se sienten sus hijos y cómo conocerlos mejor. Especificamente, fueron mencionadas 16 formas de manifestar la alegría, siendo importante la expresión de esta emoción, ya que permite a los padres saber si los hijos están bien y genera bienestar en ellos. La tristeza fue relacionanda con 12 diferentes formas para manifestarla, aunque se consideró poco importante expresarla, eso comunica a los padres si sus hijos se sienten bien. Fueron identificadas 10 formas de manifestar el miedo, visto como una emoción que debe ser expressada, pues los niños deben sentirlo para evitar el peligro y conduzirse solos en su entorno. En cuanto al enojo, fueron identificadas 12 formas de manifestarla, siendo esta una emoción valorada negativamente, cuya expresión no debe ser incentivada, a pesar de ayudar a los padres y madres a conocer a sus hijos, ya que permite saber las preferencias de ellos. El orgullo se clasificó en positivo (cuatro formas de expresar) y negativo (cinco formas de expresar), pero también es señalado como una emoción poco experimentada por los niños, por ser ellos aún muy pequeños; tal emoción genera bienestar porque resalta los logros obtenidos por los niños y ayuda a los padres a conocer a sus hijos. Sin embargo, el orgullo negativo no es bueno expresarlo, pues promueve la arrogancia, que se considera malo para estos participantes. La vergüenza fue relacionada con ocho formas de expresarla, lo que contribuye a la regulación del comportamiento de los hijos y ayuda a evitar peligros, todavía, un motivo para no expresarla es que esta emoción puede limitar a los niños, inhibiéndolos. En general, la expresión de las emociones tiene que ser equilibrada, ni mucha ni poca, siendo responsabilidad del niño regularlas, además de ser elementos que promueven la autonomía y las relaciones. También se identificaron el na’at, tuukul, k’ajal iik y óol, nociones mayas relacionadas con el desarrollo emocional. 2) En el segundo estudio participaron las mismas madres y padres del primer estudio. Fueron identificadas las metas de socialización de las emociones, destacándose las categorías de 'auto-maximización' y 'autocontrol', reforzando que en el primer caso, las madres y padres mayas quieren que sus hijos sean emocionalmente seguros de sí mismos e independientes cuando sean adultos, que sean alegres y que sepan expresarse. En cuanto a las metas de ‘autocontrol’, a las madres y los padres les gustaría que sus hijos cuando adultos tuvieran desarrollada la capacidad de regulación emocional, siendo importante el control en general de las emociones, con énfasis en el enojo. El control de las emociones está relacionado con la búsqueda del equilibrio, una noción importante en el modelo cultural maya. En menor medida fueron mencionadas las metas relacionados con la ‘emotividad’ y las ‘expectativas sociales’. También se abordaron las condiciones para el desarrollo de las metas de socialización, destacando aquellas ‘centradas en el cuidador’ (consejería, disciplina, por ejemplo) y las ‘centradas en el niño’ (a través del juego, siendo responsable). De manera específica, en la actuación parental para que las metas sean cumplidas, se destacan las categorías 'educar/orientar' y 'mantener relaciones cercanas', caracterizándose la primera por los consejos, el ejemplo, un ambiente familiar tranquilo, el discurso emocional, y la segunda relacionada con ofrecer cariño, apoyo y cuidado a los niños. 3) En el tercer estudio, la muestra estuvo conformada por 82 participantes, siendo 30 madres con una edad media de 28.1 años (DE = 7.72) y 20 padres con una edad promedio de 30.95 (DE = 7.15), residentes en X-Hazil, México, cuyos datos fueron comparados con los de 17 madres con una edad media de 25.5 años (DE = 7) y 15 padres con una edad promedio de 33.4 años (DE = 7, 4), que viven en Apeú, Brasil. En cuanto a las metas de socialización investigadas, la prueba de Chicuadrado reveló que las categorías de metas de 'auto-maximización' (p = 0.0001), 'autocontrol' (p = <0.0001), 'emotividad' (p = 0. 0436 ) y 'otros' (p = 0.0002), con un grado de libertad, tienen una relación estadísticamente significativa (a= 0,05), sugiriendo que estas son dependen del contexto tendiendo las madres y padres mayas de X-Hazil más posibilidades de citar estas metas, con excepción de la categoría de ‘emotividad’. Al abordar las condiciones necesarias para que se cumplan las metas, no se observó asociación estadísticamente significativa entre las dos muestras. Sin embargo, al explorar las evocaciones realizadas, se encontró que, en ambos contextos, las condiciones 'centradas en el cuidador' se presentan de manera similar, pero en el caso de los participantes de Apeú, enfatizaron más las condiciones 'centradas en el contexto', mientras que entre los padres y madres de X-Hazil predominó la categoría ‘centrada en el niño’. Con respecto al papel de la actuación parental para orientar el cumplimiento de las metas, los resultados indican que la relación entre las muestras investigadas no es estadísticamente significativa. Sin embargo, se puede observar que las madres y padres de Apeú presentan un mayor número de evocaciones asociadas a la categoría 'educar / orientar', y aún un ligero predominio entre los mayas de 'mantener relaciones cercanas', y de igual manera, en ambos contextos 'proveyendo de condiciones materiales'. De manera complementaria, para identificar los modelos culturales relacional y autónomo entre las muestras, fue aplicada una escala de objetivos de desarrollo infantil. Se observó mediante la prueba t de Student que la diferencia de medias en relación a los objetivos 'Relacional' (p = 0.7393) y 'Autónomo' (p = 0.3356) no son estadísticamente significativas. O sea, no se presentó la prevalencia de algún modelo cultural prototípico. En conjunto, los tres estudios permitieron evidenciar la relación entre las concepciones sobre la expresión emocional, las metas parentales de socialización y los aspectos constituyentes de los contextos investigados, donde los modelos de autonomía y lo relacional estuvieron presentes en las concepciones locales, considerándose sus elementos ecológicos y culturales. La presente investigación contribuye a comprender cómo se presentan las dimensiones de autonomía y relacionamientos en contextos culturales no occidentales, además de explorar estos elementos en muestras con modelos culturales similares en general, pero con diferencias según conceptos y nociones culturales locales. Pautas temáticas, metodológicas y teóricas, necesitan ser presentadas para investigaciones futuras, que expliciten la actualidad de modelos sensibles a la perspectiva ecoculcutal del desarrollo humano desde la infancia. | |
| dc.description.resumo | Nesta pesquisa identificaram-se metas de socialização da emoção e concepções locais sobre a expressão emocional de crianças de mães e pais mayas do sul do México, além de análises comparativas com participantes de agrovilas do norte do Brasil. A pesquisa considerou como abordagem teórica o modelo ecocultural, sendo composta por três estudos, por meio dos quais quais foram alcançados os seguintes objetivos: 1) Identificaram-se as concepções locais sobre as emoções dos adultos e a expressão das emoções das crianças entre mães e pais mayas de X-Hazil Sur, Quintana Roo, México; 2) Descreveram-se as metas de socialização que expressam objetivos relacionados ao desenvolvimento emocional da criança entre mães e pais mayas com filhos até 36 meses que vivem na comunidade maya de X-Hazil Sur; 3) Compararam-se as metas de socialização que expressam objetivos relacionados ao desenvolvimento emocional da criança entre mães e pais com filhos de até 36 meses nos dois contextos pesquisados (México e Brasil). Os principais resultados destacam: 1) No primeiro estudo, participaram 30 mães, com média de idade de 28,1 anos (DP=7,72) e 20 pais com 30,95 anos (DP=7,15), possuindo filhos com média de idade de 29,74 meses, residentes de XHazil Sur, México. Foram abordadas emoções como alegria, tristeza, medo, raiva, orgulho e vergonha: mães e pais foram convidados a descrever seus significados, causas e expressão, respectivamente. Depois, identificaram-se as concepções parentais sobre a manifestação e valoração da expressão das emoções nas crianças. Sobre a expressão das emoções salientaram que, na maioria dasvezes, esta tem uma função comunicativa, permitindo aos pais saber como se sentem suas crianças e como conhecê-las melhor. Especificamente, foram mencionadas 16 formas de manifestar a alegria, sendo importante a expressão desta emoção, por permitir aos pais saberem se as crianças estão bem e se esta bem-estar nelas. A tristeza foi relacionada com 12 diferentes formas para manifestá-la, ainda que tenha sido considerado pouco importante expressá-la, mesmo que isso comunique aos pais se suas crianças se sentem bem. Foram identificadas 10 formas de manifestar o medo, tida como uma emoção que deve ser expressada , pois as crianças têm que senti-lo para evitar perigos e conduzirem-se sozinhas em seu entorno. Quanto à raiva, foram identificadas 12 maneiras de manifestá-la, sendo esta uma emoção valorada negativamente, cuja expressão não deve ser incentivada, apesar de ajudar os pais e as mães a conhecerem aos filhos, pois permite saber as preferências deles. O orgulho foi classificado em positivo (quatro formas de expressar) e negativo (cinco formas de expressar), mas também é apontado como uma emoção pouco experimentada pelas crianças, por serem elas ainda jovens demais; tal emoção gera bem-estar porque destaca as conquistas obtidas pelas crianças e ajuda os pais conhecerem seus filhos. Entretanto, o orgulho negativo não é bom expressá-lo, pois promove a arrogância, o que é considerado ruim para esses participantes. A vergonha foi relacionada a oito formas de expressá-la, o que contribui para a regulação do comportamento dos filhos e as ajuda a evitarem perigos, todavia, um motivo para não expressá-la é que esta emoção pode limitar às crianças, inibindo-as. Em geral, a expressão das emoções tem que ser equilibrada, nem muito nem pouco, sendo responsabilidade da criança fazer a sua regulação, além de se constituírem em elementos que promovem autonomia e relacionamentos. Também foram identificados o na’at, tuukul, k’ajal iik e óol, noções mayas relacionadas com o desenvolvimento emocional. 2) No segundo estudo participaram as mesmas mães e pais do primeiro estudo. Foram identificadas as metas de socialização das emoções, destacando-se as categorias de ‘automaximização’ e o ‘autocontrole’, reforçando que no primeiro caso, as mães e os pais mayas desejam que seus filhos sejam emocionalmente autoconfiantes e independentes quando adultos, que sejam alegres e que saibam expressar-se. Quanto às metas de ‘autocontrole’, as mães e os pais gostariam que seus filhos, quando adultos, tivessem desenvida a capacidade de regulação emocional, sendo importante o controle em geral das emoções, com ênfase para a raiva. O controle das emoções se relaciona com a busca de equilibro, noção importante no modelo cultural maya. Em menor medida foram mencionadas as metas relacionadas com a ‘emotividade’ e ‘expectativas sociais’. Também se abordaram as condições para o desenvolvimento das metas de socialização, destacando-se aquelas centradas no cuidador (aconselhamento, disciplina, por exemplo) e as centradas na criança (por meio do brincar, sendo responsáveis). De maneira específica, na atuação parental para que as metas sejam cumpridas, destacam-se as categorias ‘educar/orientar’ e ‘manter relações de proximidade’, sendo o primeiro caracterizado pelo conselho, dar exemplo, ambiente familiar tranquilo, fala emocional, e o segundo relacionada com oferecer carinho, apoio e cuidados às crianças. 3) No terceiro estudo, a amostra foi composta por 82 participantes, sendo 30 mães com média de idade de 28,1 anos (DP=7,72) e 20 pais com média de idade de 30,95 (DP=7,15), residentes em X-Hazil, México, cujos dados foram comparados aos de 17 mães com média de idade de 25,5 anos (DP=7), e 15 pais com média de idade de 33,4 anos (DP=7,4), que vivem no Apeú, Brasil. Quanto às metas de socialização pesquisadas, o Teste Qui-quadrado revelou que as categorias de metas de ‘automaximização’ (p= 0,0001), ‘autocontrole’ (p= <0,0001), ‘emotividade’ (p= 0,0436) e ‘outras’ (p= 0,0002), com um grau de libertade, têm relação estatisticamente significante (a=0,05), sugerindo que estas dependem do contexto tendo as mães e os pais mayas de X-Hazil mais chance de citar estas metas, com exceção da categoria ‘emotividade’. Ao abordar as condições necessárias para que as metas sejam cumpridas não foi observada associação estatisticamente significante entre as duas amostras. Porém, ao explorar as evocações feitas, verificou-se que, em ambos contextos, as condições ‘centradas no cuidador’ se apresentam de forma similar, mas, no caso dos participantes de Apeú, salientaram mais as condições ‘centradas no contexto’, quanto que entre os pais e mães de X-Hazil predominou a categoria ‘centrada na criança’. Com respeito ao papel de atuação parental para orientar o cumprimento das metas, os resultados indicam não ser estatisticamente significante a relação entre as amostras pesquisadas. Contudo, pode-se observar que as mães e os pais mães do Apeú apresentam um número maior de evocações associadas à categoria ‘educar/orientar’, e ainda um ligeiro predomínio entre os mayas de ‘manter relações de proximidade’, e de forma similar, em ambos contextos, ‘prover de condições materiais’. De maneira complementar, para identificar os modelos culturais relacional e autônomo entre as amostras, foi aplicada uma escala de objetivos de desenvolvimento infantil. Observou-se pelo Teste T de Student que a diferença das médias em relação aos objetivos ‘Relacional’ (p= 0,7393) e ‘Autônomo’ (p= 0,3356), não são estatisticamente significantes. Ou seja, não se apresentou a prevalência de algum modelo cultural prototípico. Em conjunto, os três estudos permitiram evidenciar a relação entre as concepções sobre a expressão emocional, as metas parentais de socialização e aspectos constituintes dos contextos pesquisados, onde os modelos de autonomia e o relacionamento fizeram-se presentes nas concepções locais, considerando-se seus elementos ecológicos e culturais. A presente pesquisa contribui para compreender como se apresentam as dimensões de autonomia e relacionamento em contextos culturais não ocidentais, além de explorar estes elementos em amostras com modelos culturais similares em geral, mas com diferenças segundo as concepções e noções culturais locais. Pautas temáticas, metodológicas e teóricas precisam ser apresentadas apresentadas para pesquisas futuras, que explicitem a atualidade de modelos sensíveis à perspectiva ecocultural do desenvolvimento humano desde a infância. | |
| dc.description.sponsorship | CAPES - Coordenação de Aperfeiçoamento de Pessoal de Nível Superior | |
| dc.identifier.citation | Balam, Deira Patricia Jimenez. Concepções e metas de socialização de emoções entre mães e pais mayas do México e análises comparativas com participantes de agrovilas do Brasil. Orientador: Lilia Iêda Chaves Cavalcante. 2021. 251 f. Tese (Doutorado em Teoria e Pesquisa do Comportamento) - Núcleo de Teoria e Pesquisa do Comportamento, Universidade Federal do Pará, Belém, 2021. Disponível em: . Acesso em:. | |
| dc.identifier.uri | https://repositorio.ufpa.br/handle/2011/18635 | |
| dc.language | PORTUGUÊS | pt_BR |
| dc.publisher | Universidade Federal do Pará | pt_BR |
| dc.publisher.country | Brasil | pt_BR |
| dc.publisher.department | Núcleo de Teoria e Pesquisa do Comportamento | pt_BR |
| dc.publisher.initials | UFPA | pt_BR |
| dc.publisher.program | Programa de Pós-Graduação em Teoria e Pesquisa do Comportamento | pt_BR |
| dc.rights | Acesso Aberto | pt_BR |
| dc.rights | Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International | en |
| dc.rights.uri | http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ | |
| dc.source | ||
| dc.source.uri | https://www.ppgtpc.propesp.ufpa.br/index.php/br/teses-e-dissertacoes/teses | |
| dc.subject | Socialização das emoções, expressão emocional, ecocultural, concepções parentais | |
| dc.subject | Socialization of emotions, emotional expression, ecocultural, parental conceptions | |
| dc.subject | Socialización de emociones, expresión emocional, ecocultural, concepciones parentales | |
| dc.subject | bix u lak’ikubaj le paalalo’ob ichil u emocioneso’o, bix u ye’esk’ajal le óolo’, ecocultural, bix u na’atal tumen le taatstsilo’ob yèetel na’tsilo’ob | |
| dc.subject.areadeconcentracao | ECOETOLOGIA | pt_BR |
| dc.subject.cnpq | CNPQ::CIENCIAS HUMANAS::PSICOLOGIA | |
| dc.subject.linhadepesquisa | ECOLOGIA DO DESENVOLVIMENTO HUMANO | |
| dc.title | Concepções e metas de socialização de emoções entre mães e pais mayas do México e análises comparativas com participantes de agrovilas do Brasil | |
| dc.title.alternative | Conceptions and goals of emotion socialization among maya mothers and fathers from México and comparative analysis with participants of agricultural villages from Brazil | |
| dc.type | Tese | pt_BR |
